روابط عمومی الکترونیک، پدیده ای است تکنولوژیک که زاییده انقلاب اطلاعات و ارتباطات است و در واقع اگر این تحول علمی-تکنولوژیک رخ نمی داد، روابط عمومی الکترونیک پدید نمی آمد. از سوی دیگر، روابط عمومی الکترونیک در بطن جامعه ای جریان دارد که آن نیز زاییده همین تحول است. جامعه ای که در آغاز "جامعه اطلاعاتی" نام گرفت و سپس "جامعه معرفتی" نامیده شد و با هر نامی که خوانده شود، جامعه ای است که در فضایی متفاوت با فضای فیزیکی و تابع قوانینی دیگر و بیش از هر چیز تابع قانون شتاب تحولات علمی و تکنولوژیک تکوین یافته و همگام با این تحولات در حال تکامل است. با این استدلال، فهم و راهبری روابط عمومی الکترونیک، بدون فهم و شناخت پدیده هایی که آن را شکل داده اند و درک عمیق بستر اجتماعی که این فعالیت در آن جریان دارد و قوانینی که بر این دو حاکم اند، میسر نیست.
اندیشه و مفاهیم و راهکارهای راهبری جامعه اطلاعاتی، توسط سازمان ملل و سازمان های بین المللی وابسته به سازمان ملل و در اجلاس های سران جامعه اطلاعاتی (WSIS)، با دقت دنبال می شوند. شالوده این مباحث بر مفاهیم و اصولی استوارند و از راهبردهایی حمایت می کنند که در ذات خود متعالی و انسانی و مردمی می باشند. این اصول، در نخستین اجلاس سران جامعه اطلاعاتی که در سال 2003 در ژنو برگزار شد، تحت عنوان بیانیه اصول و اعلامیه خطوط عمل، تدوین و منتشر شده اند. همه کشورهای شرکت کننده در اجلاس، از جمله ایران متعهد شده اند در جهت اجرای این اصول و پیاده سازی برنامه عمل گام بردارند.
روابط عمومی الکترونیک در معنایی عمیق تر، از ارکان مهم جامعه اطلاعاتی به شمار می آید و می تواند نقش مهمی در تحقق اهداف جامعه اطلاعاتی و آماده سازی بستر مناسب برای تحقق آرمان های آن ایفا کند. زیرا، نه تنها فعالیت روابط عمومی، ارتباطات سازمان ها را در فضای جامعه اطلاعاتی راهبری و مدیریت می کند، بلکه می تواند از طریق حضور فعال و گسترده در فضای سایبر، فرایند پردرد تحول سازمان ها را در پاسخگویی به فشارهای محیط پر تحول؛ ذینفعان مطالبه جو؛ مردم آگاه؛ و یا در سطح سازمان های اقتصادی، فشارهایی چون نوآوری و رقابت پذیری بازارها و فضاهای مجازی را تسهیل کند. با ایفای چنین نقشی است که روابط عمومی الکترونیک راه را برای تحقق جامعه اطلاعاتی هموار می سازد. از آن مهم تر، به فعالیتی تبدیل می شود که به طور بالقوه توان آن را دارد که به سازمان ها در رویارویی با چالش های اجتماعی و اخلاقی حضور در فضاهای مجازی نیز کمک کند.
ایفای مؤثر نقش های مذکور، مستلزم آن است که روابط عمومی الکترونیک با مفاهیم و اندیشه های جامعه اطلاعاتی، به ویژه بیانیه اصول و اعلامیه برنامه عمل و مصوبات مهم اجلاس های جامعه اطلاعاتی و نیز جریان های فکری و اجرایی برخاسته از آن در جهان و البته در ایران،آشنا شود و در تدوین راهبردهای روابط عمومی در سازمان ها و طراحی برنامه تحول برای گذر به روابط عمومی الکترونیک، این اندیشه ها و اصول را راهنمای کار قرار دهد. از این طریق، روابط عمومی الکترونیک به سازمان ها کمک خواهد کرد مسؤلیت های اجتماعی و اخلاقی خود را در چارچوب اهداف جامعه اطلاعاتی به گونه ای تنظیم کنند که جامعه بشری در کل و جامعه ایران به طور خاص، دست کم در عرصه های سایبر، در جهتی انسانی تر و مردمی تر حرکت کند.
در مورد پدیده تأثیر گذار دیگر، یعنی تکنولوژی های اطلاعات و ارتباطات، توجه به چند واقعیت ضروری است. نخست این که این تکنولوژی ها از نوع تکنولوژی های نوین(emerging) و در گروه تکنولوژی های همگرا (converging) طبقه بندی می شوند. مهم ترین ویژگی این تکنولوژی ها، نو شدن پرشتاب و تأثیرپذیری گسترده از همگرایی با تکنولوژی های نوین دیگر به ویژه تکنولوژی های زیستی و علوم مواد است. در نتیجه، فهم و آشنایی با روندها و کلان روندهای تحول این تکنولوژی ها، به فهم تحولات سرنوشت سازی کمک خواهد کرد که در عرصه ارتباطات و اطلاعات رخ می دهند و به طور مستقیم و غیر مستقیم، بر روابط عمومی الکترونیک تأثیر می گذارند. دست کم، روابط عمومی الکترونیک باید خود را با روند تحول تکنولوژی های ارتباطات و اطلاعات آشنا سازد.
مقاله حاضر، که برای چهارمین همایش روابط عمومی الکترونیک تهیه شده است، قصد دارد با معرفی دقیق تر جامعه اطلاعاتی و ارایه تصویری از مهم ترین کلان روندهای تحول تکنولوژی های ارتباطات و اطلاعات، بستری فکری فراهم آورد که در آن روابط عمومی الکترونیک، نه تنها جایگاه واقعی خود را بهتر تعریف کند، بلکه مأموریت و رسالت خود را با نگاهی عمیق تر؛ دقیق تر و در افقی گسترده تر تدوین نماید.
مقاله از سه بخش اصلی ترکیب یافته است. در بخش نخست، مهم ترین کلان روندهای[1] تحول تکنولوژی با تأکید بر قلمرو ICT [2]بررسی می شوند. بخش دوم، به جامعه اطلاعاتی و اصول حاکم بر آن اختصاص یافته است. در بخش سوم، روابط عمومی الکترونیک، تفاوت های بنیادین آن با روابط عمومی سنتی و نقش و جایگاه آن در جامعه اطلاعاتی معرفی خواهد شد.
